قیام 2011 مصر، زمینه ساز شکل گیری و یا رشد گفتمان هایی در مصر شده است که هرکدام با برجسته سازی خود و به حاشیه رانی رقیب، سعی در هژمون سازی منظومه گفتمانی خود داشته اند تا از این طریق دال های شناور حوزه گفتمان گونگی رقبای خود را در چارچوب ساختار گفتمانی خودش معنا بخشیده و هویتی تازه خلق کنند. از جمله این گفتمان ها که توانست با هژمون سازی خود (هرچند به طور موقت)، اولین انتخابات رسمی در مصر جدید را به نام خودش رقم بزند، «گفتمان اسلام گرای دموکرات» بوده و با توجه به روند ظهور و سقوط این گفتمان، این پرسش مطرح است که منطق گفتمانی و دال های هویت بخش، اصول و مولفه های گفتمان اسلام گرای دموکرات در مصر چیست و احزاب و گروه های سیاسی معرف این گفتمان کدم اند؟ می توان گفت منازعه گفتمانی و ناتوانی هر یک از گفتمان ها برای استقرار و تثبیت و نبود زمینه فراگیری هر یک از گفتمان ها از جمله گفتمان های اسلام گرای اقتدارگرا، سکولار دموکرات و سکولار اقتدار گرا صحنه مصر را تا مدت ها دستخوش ناآرامی می کند. روش- نظریه مقاله حاضر، تحلیل گفتمان لاکلا و موفه است. یافته های مقاله نشان می دهد: گروه هایی که در ذیل گفتمان اسلام گرای دموکرات تعریف شدند، از جمله اخوان المسلمین، با ارائه قرائتی نو از اسلام سیاسی، در مقطعی بعد از مبارک در مصر خود را به کرسی ریاست رساندند، اما ناتوانی آن ها در هویت بخشی به دال های شناور بسیار در حوزه گفتمان گونگی شان و نبود فراگیری این گفتمان، مهر سقوط بر عملکردشان زد.

از جمله مهم ترین مولفه های تحول در هر کشور، تغییر صف بندی نیروهای اپوزیسیون داخلی و امکانات آنها برای تحرک و باز تعریف جایگاه خود در ساختار سیاسی و هرم قدرت موجود است. بنابراین بررسی هرگونه تغییرِ در جایگاه و عملکرد نیروهای اپوزیسیون، کمک فراوانی به درک تحولات احتمالی جهت گیری سیاسی هر کشور در دو عرصه داخلی و خارجی و نیز بررسی تغییرات آتی در آن کشور می کند بر این اساس در کشورهای خاورمیانه عربی نیز بررسی جهت گیری نیروهای اپوزیسیون، درک تحولات احتمالی در ساختارهای سیاسی موجود را آسان تر می کند. لذا در این پژوهش به بررسی دو نیروی عمده اپوزیسیون خاورمیانه عربی یعنی اسلام گرایان و لیبرال- دموکرات ها و ایستار هر یک از آنها و چگونگی رابطه متقابل آنها می پردازیم. به علاوه رابطه و نحوه تعامل دولت با این نیروها تا آنجا مورد بررسی قرار خواهد گرفت که به فهم جامع تری از جایگاه هر یک از این نیروها در ساختار سیاسی و تاثیر آن بر رابطه متقابل آنها کمک کند. پس از بررسی جداگانه سابقه و وضعیت هر یک از این دو نیرو، رابطه متقابل آنها مورد بررسی قرار می گیرد و پیش بینی هایی درباره آینده مطرح خواهد شد.

گرایش های اسلام سلفی از جاوه تا آفریقا و از مشرق اسلامی تا مغرب عربی، گسترده شده اند، مغرب زمین نیز از حضور و تاثیرها (و گاه آسیب) سلفی گرایی، بی نصیب نبوده است، در جامعه فرانسه نیز، حضور اندیشه ها و نمادهای ظاهری اسلام سلفی و هنجارهای پوششی زنان و مردان مسلمان هوادار و معتقد به آموزه های سلفی، کم و بیش، مشهود است.مقاله حاضر، ضمن مروری بر تبارشناسی جریان های سلفی، به بررسی زمینه ها و علل رشد سلفی گری در فرانسه می پردازد و با تشریح اشکال مختلف جریان یادشده در این کشور، تلاش می کند دریابد که جریان های اسلام گرای سلفی در فرانسه، از چه ویژگی هایی بهره مندند، چه اهدافی را دنبال می کنند و به ویژه خاستگاه های فکری و نظری آنها در خارج از خاک فرانسه کجاست؟ فرضیه ای که در این پژوهش، بررسی و آزمون خواهدشد، این است: درعین حالی که سیاست های تبعیض آمیز فرانسه نسبت به مسلمانان حاضر در این کشور، تاثیرهایی را بر رادیکال شدن آنها برجاگذاشته است، نقش عوامل خارجی در این میان، ازلحاظ نظری بسیار پررنگ تر است. این پژوهش درراستای تحلیل مبانی فکری و رفتاری سلفی گری در فرانسه به این نتیجه دست می یابد که جریان سلفی فرانسوی، تحت تاثیر دو حوزه جغرافیایی «عربستان و شمال آفریقا» قراردارد و سه طیف عمده سلفی سنت گرا، سیاسی و جهادی در درون آن فعال اند. طیف سلفی سنت گرا که به امر تبلیغ دین و دعوت اهتمام دارد، در میان مسلمانان فرانسه، طرفدارانی بیشتر داشته، مساجدی را در این کشور دراختیاردارد، باوجوداین، بیشترین پوشش رسانه ای از آن سلفیان جهادی است که گروهی کم شمارند ولی سازمان یافته تر عمل می کنند.

سقوط مبارک در سال 2011 آغاز تحولی گفتمانی در مصر بود. عناصر رهاشده بر حوزه گفتمانگی مصر، گرداگرد دالی خاص درصدد ارائه تصویری کارامد از جامعه مطلوب مصر و جذب دال های شناور در حوزه گفتمانگی رقبا بودند. از یک منظر می توان گفتمان های سیاسی مصر را بر پایه اسلام گرایی یا سکولاریسم و دموکراسی خواهی یا اقتدارگرایی تقسیم کرد. برخی گروه های سیاسی مصر، در درون گفتمان اسلام گرای اقتدارگرا» عمل کرده و در نزاع گفتمانی شکل گرفته، سعی در هژمون سازی خود داشته اند. پرسش این مقاله این است که این گفتمان از چه مولفه هایی برای تسلط هژمونیک خود بهره برده و ساختار گفتمانی آن به وسیله چه گروه های سیاسی شکل گرفته است؟ این مقاله با روش تحلیل گفتمان لاکلا و موفه نشان می دهد که گفتمان یادشده با مرکزیت "خلافت" در مفصل بندی با دال هایی چون شورا، عدالت، جهاد، شریعت، و در غیریت سازی نسبت به غرب و دموکراسی و شیعه؛ سعی در بازخوانی خود برای تناسب با اوضاع دارد، اما تشتت مولفه های گفتمانی و گروه هایی که از این منطق گفتمانی بهره می گیرند، موجب شده است تا به نوعی دچار زمان پریشی گفتمانی شوند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.